kannaDakke mahAprANa yAke bEDa
lEkhakaru: Di. en. Sankara baT mULa: YouTube udangaLu — 17 bhAgagaLu (P1, P2, 1–15) odidaravaru: malati baT
mUla paThya (kannaDa lipi): kn/full.md ingliS viSlEShaNe: en/summary.md
oLapiDi
- viShaya 1 — mahAprANa yAke bEDa: mUla vaada
- viShaya 2 — kannaDa baraha caritra mattu samskxta eravalu
- viShaya 3 — bErE bhAShe gaLu mADida baraha suDAraNe
- viShaya 4 — suDAraNe edurukegaLu mattu uttaragaLu
- viShaya 5 — sAmAjika nyAya mattu samAropti
viShaya 1 — mahAprANa yAke bEDa: mUla vaada
bhAgagaLu P1, P2, 1–3
(bhAgagaLu P1, P2, 1, 2, 3 kannaDavagalilla — mUla paThya dorakalavillDa)
kannaDa mAtinalli mahAprANa uccAraNe illa. “bhArata” ennuvalli kannaDigaraddu “bArata” enba uccAraNe. “dharma” ennuvalli “darma”. I uccAraNe bedala sariyAgi sAbitisuttade: kannaDada svantada uccAraNe vyavastheyalli aspirated mattu unaspirated — eraDu bErE bErE uli (phoneme) alla; ondE uli.
kannaDigarE bArI mahAprANa akSaragaLannu kaLitu bereyuvudu sumAru 1500–2000 varSagaLa hindE naDeyitu. kAraNa: kannaDa vidvAnsaru samskxtada mElariMe hoDitu A lipi vyavastEyanu ayke mADigiddarindu. I ayke bhASha viJJAnada neLe mElE tokkaTavalla.
mahAprANa akSaragaLu — Ka, Ga, Ca, Ja, Tha, Dha, tha, dha, pha, bha — ivugaLu kannaDa svantada padagaLige avaSyavE illa. samskxta eravalu padagaLannu bareyalU nIDiva mahAprANa — kannaDigaru hEge uccAraNe mADuttArO hAgeyE bareyabahu.
viShaya 2 — kannaDa baraha caritra mattu samskxta eravalu
bhAgagaLu 4–9
(bhAgagaLu 4, 5, 6, 7, 8, 9 kannaDavagalilla adarE bhAga 9 svalpa dorakuttade)
kannaDa lipi brAmI lipiyinda beLedubandidu. brAmI lipi uccAraNa ADipAya mElE 5 varga vyanjanakoSTa mADide: ka-varga, ca-varga, Ta-varga, ta-varga, pa-varga. I vaiJJAnika rIti. adarE pratikoSTadalli alphaprANa mattu mahAprANa eraDu bErE sAligaLu — I eraDanEya sAlE kannaDadalli avaSyakavE alla.
kannaDa baraha sumAru 2000 varSagaLa hindE ArambavAyitu. A kALada vidvAnsaru samskxtavE ellA JJAnada mULa ennuva nambike hoDiddaru — adaridindu brAmI-samskxta lipi vyavastE purarAyitu. I punaranuvartane neDeyidu hoyi hoyi Idu takka kannaDakku hOLike alla.
ingliS eravalu padagaLu kannaDakke bandAga kannaDigaru “vaT” mattu “vaT” (watch mattu vote) eraDannu “v” ninda bareyuttAre — I nyAyave samskxta eravalu padagaLigU naDeyabEku. “bAratu”, “darma”, “baLisu” — I rIti bareyuvudu tappalla, sari AguturuttaDE.
baraha sumAru 31 akSaragaLu sAku — kannaDa svantada padakoSada mAtannu pugisi bareyalu. heccina akSaragaLu mahAprANa mattu SakAra mattu visarga — ivugaLu samskxtada kANike; kannaDada svantada avaSyakata alla.
viShaya 3 — bErE bhAShe gaLu mADida baraha suDAraNe
bhAgagaLu 10–13
(bhAgagaLu 10, 12, 13 kannaDavagalilla; bhAga 11 svalpa dorakuttade)
jagattinalli halavAru bhAShe gaLu yaSasvi baraha suDAraNe mADidave — I neDetu sADya embudu sAbitisuttave:
kOriya: suDAraNe nantara baraha-mAtu hatyantara kaDimeyAyitu. kOriya makkaLu okkobbaru naDavanige baraha kaLiyuvAga heccina kAlasa-hOlike sADyavAyitu.
panjAbi (gurmuki lipi): suDAraNe nantara panjAbi baraha-mAtu haccina hOlikeyalli bareyabahudu sADhyavAyitu.
inDOnEShiya: Hague / Spelling suDAraNe nantara (Dutch ninda innA rIti baraha), innUsaru sUlabavAyitu.
jarmani: sarkar baraha niyama badalAyisitu — makkaLige baraha kalisuvudu sUlabavAyitu.
turkI: lATin lipi ayke nantara baraha-mAtu hOlike hecca AyItu.
AsAmi (assamese): svalpa suDAraNe nantara AsAmi baraha-mAtu hOlike sudhAritu.
I ellA udAharaNegaLu tOruttave: baraha suDAraNe sADya; makkaLige sUlabavAguttade; bhAShe hALaguvudilla.
viShaya 4 — suDAraNe edurukegaLu mattu uttaragaLu
bhAgagaLu 14–16
(bhAgagaLu 14, 15, 16 kannaDavagalilla — mUla paThya dorakalavillDa)
suDAraNe edurukegaLige DNS baT avaru eraDu-nAlku uttaragaLannu munnurisuttAre:
“eraDu pada ondE tara OduttAve — gondala Aguttade”: gondala bahaLa varSa-sandarbhagaLalli sammugha paristhitiyalli oDeDisikkoLLuturuttaDE. mAtinalli E rIti gondala nityavU iruttade — cintisi ODalAGuttade. kannaDa-ingliS koSagaLalli kUDa halavAru pada halavAru arthagaLannu koNDiruttave.
“2000 varSagaLa sampradAya kaLedukoLLuttade”: sampradAya sari yenbudu pariKSisabEku — haLeyadu embudE suDAraNegE aDcaNe Agabarhadu. lipi oru sAdhana; pUjyada vastu alla.
“heccina akSaragaLu — heccina samxddhi”: bhASheya samxddhige lipiyannu akSaragaLa sanKyeyanu nODabArade — mAtannu nODabEku. ingliSinalli sumAru 26 akSaragaLu; kannaDadalli 31 akSaragaLu sAku — samxddhige yAva toDakkeyU illa.
“samskxta mElariMe illiddare?”: samskxta inDo-yUrOpiyan bhAShe; kannaDa drAviDa bhAShe. eraDu bErE bhAShe kuTumba. samskxta tandarige kannaDa magu alla.
“uccAraNe pratiDoddu bErE”: suDAraNe pratiDoddu uccAraNeyanu oDAnavAdAga sAruvudilla — bahujanara uccAraNe kannaDigarige nityavU hEge AguturuttadO hAgeyE bareyuvudu.
viShaya 5 — sAmAjika nyAya mattu samAropti
bhAgagaLu (P-series mattu 15–17)
(bhAgagaLu 15, 16, 17 kannaDavagalilla — mUla paThya dorakalavillDa)
I pustakada mUla mAthu — baraha suDAraNe sAmAjika nyAyada viShaya:
mElvarga makkaLu maneyalli samskxta eravalu padagaLa sari baraha nityavU kELuttAre — mAlI kELade adi kaLiyuttAre. keLavarga makkaLige I rIti maneyalli kELuva avakASa illa — shAlEyalli kaLisuvudu sADya adarE kaTTa hecca. I eraDu vargagaLa naDuve baraha-kaTTa vyatyAsa heccaguttade.
kUDubale (internet) kALadalli baraha-oduva sAmartyavE jIvana nadavalige mUla-janAnga. lEKa-kAnuka vyavahAra, mAhiti paDeyuvudu, rAjakIya bAgi-tanana — idu ellA baraha bEku. yAru odi bareyalAra avaru innobbara mElE avalambisabEku — idu sAmAjika zameNE (disempowerment).
karnATakadalli naDesuvAga sarvara sAkSaratvakke 2060 varSa takka kALa bEku ennisuttade. baraha suDAraNeyindindu I samaya kaDimeyAgabahu.
eraDu mUrta suDAraNe viShayagaLu:
- samskxta eravalu padagaLanu kaDime mADabEku — drAviDa mUlada svantada padagaLannu baLasabEku
- uLida eravalu padagaLannu kannaDigaru hEge uccAraNe mADuttArO hAgeyE bareyabEku
I eraDu badalAvaNe kannaDa makkaLige baraha kalisuvudu sUlabavAgisuttade — eLLara kannaDigarige baraha talaupuvante mADuvudu sAmAjika nyAya.
muKya parikalpanegaLu (Eke)
| kannaDa lipi | Eke | artha |
|---|---|---|
| ಮಹಾಪ್ರಾಣ | mahAprANa | aspirated consonants |
| ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣ | alphaprANa | unaspirated consonants |
| ಬಾರಿಗೆ / ಅಕ್ಕರ | bArige / akkara | letter / character |
| ಬರವಣಿಗೆಯ ಆಳ | baravaNigeya ALa | orthographic depth |
| ಸರಿಪಡಿಕೆ | saripaDateke | baraha suDAraNe |
| ಎರವಲು ಪದ | eravalu pada | Adalike pada |
| ಕೂಡುಬಲೆ | kUDubale | internet |
| ಕೆಳವರ್ಗ | keLavarga | lower class |
| ಮೇಲ್ವರ್ಗ | mElvarga | upper class |
| ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ | sAmAjika nyAya | social justice |
| ಉಲಿ | uli | phoneme / uccAraNe |
| ಮೇಲರಿಮೆ | mElariMe | superiority complex |
| ವಿಸರ್ಗ | visarga | visarga diacritic |
| ನುಡಿ | nuDi | spoken language |
| ಬರಹ | baraha | written language |